Dostępność:Towar niedostępny

W obliczu współczesnych zagrożeń środowiska i krajobrazu niezwykle ważne jest skuteczne wdrożenie ekologicznego podejścia w planowaniu i gospodarowaniu obszarami - podejścia z poszanowaniem uwarunkowań przyrodniczych i praw ekologii. Istnieje pilna potrzeba podejmowania prac badawczych, których głów­nym celem byłoby rozpoznanie specyfiki obszarów pod względem krajobrazowych układów ekologiczno-przestrzennych i - w nawiązaniu do nich - doskonalenie zasad kształtowania krajobrazu nie tylko na obszarach chronionych, ale także na terenach intensywnie użytkowanych przez człowieka. Mimo szybkiego rozwoju ekologii krajobrazu na świecie i w Polsce, ekologiczne podejście w planowaniu przestrzennym i kształtowaniu środowiska jest stosowane w niewystarczającym stopniu, o czym świadczy niejednokrotnie współczesny krajobraz i plany zagospo­darowania przestrzennego, zazwyczaj fragmentarycznie obejmujące obszary gmin i często ubogie w proekologiczne ustalenia (m.in. Gacka-Grzesikiewicz i in. 1994, Korzeniak 2001).

Niniejsza praca poświęcona jest problematyce kształtowania krajobrazu gmin wiejskich w aspekcie ochrony przyrody, ze szczególnym uwzględnieniem proble­mów fragmentacji środowiska i relacji przestrzennych między obszarami warto­ściowymi przyrodniczo a pozostałymi terenami. Podjęto próbę rozpoznania wystę­pujących typów układów ekologiczno-przestrzennych (układów struktury ekolo­gicznej krajobrazu) gmin wiejskich i określenia dla nich zasad kształtowania kra­jobrazu na podstawie badań przeprowadzonych na potrzeby tej pracy. Starano się również wykorzystać do tego celu wyniki dotychczasowych badań ekologiczno--kraj obrazowych innych autorów i „przełożyć" je na zasady kształtowania krajo­brazu adresowane głównie do lokalnego poziomu planowania. Poziom ten uznano za ważny w aspekcie zwiększenia skuteczności działań, mających na celu po­wstrzymanie procesu gwałtownego wymierania dzikich gatunków. Gminy, jako najmniejsze jednostki terytorialne zarządzane kompleksowo, stanowią ważny po­ziom sporządzania spójnej polityki kształtowania krajobrazu. Badania zostały przeprowadzone w gminach charakteryzujących się przewagą użytków rolnych, ponieważ tam problemy fragmentacji środowiska są bardzo widoczne. Gminy te są obiektami szczególnie przydatnymi do analizowania przestrzenno-ekologicznych relacji między obszarami o wysokich walorach naturalnych a terenami dominacji funkcji rolniczej. Relacje te, zdaniem autorki, stanowią jeden ze strategicznych problemów doskonalenia struktury przestrzennej obszarów wiejskich. W związku z powyższym w pracy sformułowana została następująca teza: „Możliwe jest wyróż­nienie zbioru charakterystycznych typów (modeli) układów ekologiczno-przestrzennych dla obszarów podstawowych jednostek terytorialnych (gmin) oraz określenie odpowiadających tym modelom zasad i kierunków kształtowania krajo­brazu w aspekcie ochrony wartości przyrodniczych i różnorodności biologicznej".

Problemem badawczym podjętym w pracy jest zatem poznanie i porównanie różnorodnych układów struktury ekologicznej krajobrazu gmin wiejskich oraz określenie dla nich pakietu zasad kształtowania przestrzeni opartych na uwarun­kowaniach i prawach ekologicznych. Zastosowanie tej wiedzy powinno wspoma­gać realizację kompleksowej ochrony przyrody w Polsce i istotnie zwiększyć szan­sę długoterminowego przetrwania dzikich gatunków flory i fauny oraz sprzyjać zachowaniu różnorodności biologicznej.

Celem głównym pracy było:

1. Określenie ekologiczno-przestrzennych modeli krajobrazu gmin wiejskich (modeli struktury ekologicznej krajobrazu), charakterystycznych dla obszarów nizin i wyżyn polskich, na podstawie badań ekologiczno-kraj obrazowych przeprowadzonych w wybranych gminach charakteryzujących się przewagą użytków rolnych; modeli w zamierzeniu przydatnych do stosowania w gospo­darce przestrzennej oraz w sporządzaniu programów ochrony środowiska (ob­ligatoryjnych na mocy ustawy - Prawo ochrony środowiska z 2001 roku).

2. Opracowanie pakietu ogólnych zasad kształtowania krajobrazu, opartych na uwarunkowaniach przyrodniczych i prawach ekologii (zwanych w pracy „eko­logicznymi zasadami kształtowania krajobrazu") dla obszarów gmin wiej­skich, w nawiązaniu do wyznaczonych modeli ekologiczno-przestrzennych.

3. Określenie kierunków i zasad kształtowania krajobrazu gmin wiejskich dla poszczególnych typów modeli ekologiczno-przestrzennych w aspekcie ochro­ny wartości przyrodniczych i różnorodności biologicznej.

Celami szczegółowymi pracy były:

1. Poszukiwanie ekologicznych kryteriów i wyznaczników kształtowania krajo­brazu w dotychczasowych badaniach ekologiczno-kraj obrazowych, ze szcze­gólnym uwzględnieniem problemów związanych z fragmentacją obszarów przyrodniczych i relacjami przestrzennymi.

2. Identyfikacja strategicznych problemów zachowania, kształtowania i odtwa­rzania struktur przyrodniczych na lokalnym poziome planowania i zarzą­dzania, utrzymania łączności i ciągłości tych struktur dla obszarów gmin wiejskich.

Spis treści

1. Wstęp

2. Cel i zakres pracy

3. Metodyka

4. Charakterystyka badanych gmin

5. Prawne podstawy kształtowania krajobrazu z zachowaniem wartości przyrodniczych

6. Kryteria i wyznaczniki kształtowania krajobrazu oparte na przesłankach ekologicznych - przegląd badań

7. Modele ekologiczno-przestrzenne gmin wiejskich i zasady kształtowania ich krajobrazu - badania własne

7.1. Identyfikacja i analiza struktury ekologicznej krajobrazu gmin wiejskich na potrzeby określenia modeli ekologiczno-przestrzennych

7.2. Model osiowy

7.3. Model węzłowy

7.4. Model mozaikowy

7.5. Model złożony

7.6. Modele przyrodniczych powiązań zewnętrznych

7.7. Koncepcja zbioru ogólnych ekologicznych zasad kształtowania krajobrazu na lokalnym poziomie planowania i zarządzania

7.8. Kierunki i zasady kształtowania krajobrazu przyrodniczego gmin

odpowiadające poszczególnym modelom ekologiczno-przestrzennym

7.9. Koncepcja kratownicy ekologicznej - propozycja kierunku doskonalenia metod kształtowania krajobrazu w aspekcie ochrony przyrody i różnorodności biologicznej

8. Dyskusja

9. Wnioski

Literatura

Wykaz aktów prawnych

Materiały kartograficzne

Załącznik l. Badane gminy - synteza analiz i wyników badań

Sumary