Pszczeli rok. Pszczelarstwo zgodne z 10 porami roku w przyrodzie

Co się dzieje w rodzinie pszczelej w różnych porach roku?

Kiedy i jakie prace należy wykonywać w pasiece w ciągu roku?

Jakie są różnice w rozwoju rodzin pszczelich na różnych stanowiskach?

Eksperci do spraw pszczelarstwa Wolfgang Ritter i Ute Schneider-Ritter odpowiadają na te pytania wykorzystując kalendarz fenologiczny, który pozwala planować prace pasieczne na podstawie rozwoju roślin wskaźnikowych.

Z poradnika można korzystać niezależnie od stanowiska i sposobu prowadzenia pasieki. Dowiemy się z niego wszystkiego na temat:

– roślin wskaźnikowych i miododajnych w przyrodzie, ogrodzie i uprawach rolniczych

– procesów zachodzących w rodzinie pszczelej i pracach, jakie należy przy niej wykonać

– sposobach zachowania zdrowia pszczół

– idealnych warunków stanowiskowych

– produktów pszczelich i pór kwitnienia roślin.

Poradnik można stosować w każdym regionie przyrodniczym – również w czasach zmian klimatycznych!

Kalendarz fenologiczny, który śledzi zmiany sezonowe na podstawie cykli życiowych roślin i zwierząt, jest fascynującym narzędziem do zrozumienia świata przyrody. Pozwala on określać pory roku na podstawie zjawisk zachodzących w świecie roślin, takich jak kwitnienie, rozwój liści, ich opadanie, a nie tylko na podstawie dat w kalendarzu. Dla pszczelarzy jest nieocenionym narzędziem, pozwalającym na efektywne i zrównoważone prowadzenie pasieki w zgodzie z rytmem przyrody. Pomaga im określić między innymi, kiedy rozpoczynają się i kończą okresy kwitnienia poszczególnych roślin miododajnych, dzięki czemu mogą planować swoje działania, takie jak przemieszczanie pasiek w poszukiwaniu pożytków, aby zapewnić ciągłość dostępu do pożywienia dla pszczół; dostosować swoje działania, takie jak podkarmianie, leczenie czy przeglądy, do aktualnej sytuacji w przyrodzie; przewidywać okresy wzmożonej aktywności chorób i szkodników, co pozwala na podjęcie odpowiednich środków zapobiegawczych.

Jako jedna z dyscyplin meteorologii, fenologia zajmuje się corocznie powtarzającymi się zjawiskami przyrodniczymi. Pojęcie to zostało zapożyczone ze starożytnej greki i oznacza „naukę o zjawiskach”. Przez cały rok obserwuje się okresowo powtarzające się zachowania zwierząt oraz charakterystyczne etapy wzrostu i rozwoju roślin. Ponieważ większość zwierząt może unikać ekstremalnych sytuacji, lecz wszystkie w łańcuchu pokarmowym są zależne w jakiejś formie od roślin, w fenologii ustala się przede wszystkim okresy wegetacji charakterystycznych roślin.

Przedmowa

Mówienie o terminarzu służącym prowadzeniu pasieki „zgodnie z 10 porami roku wydaje się początkowo trochę dziwne, gdyż zwykle rok dzieli się tylko na cztery pory: wiosnę, lato, jesień i zimę. Jednak w przeciwieństwie do tych stałych meteorologicznych pór roku kalendarz fenologiczny kieruje się określonymi procesami, a co za tym idzie - zjawiskami zachodzącymi w przyrodzie. Wynikające z tego 10 pór roku w zależności od panującego klimatu rozpoczynają się od innej daty i czas trwania każdej z nich jest co roku nieco inny. Od tych procesów zależy rozwój owadów zapylających, takich jak pszczoły miodne.

Wskazówki dotyczące chowu pszczół zależą od doświadczeń pszczelarskich poszczególnych autorów. Przy wynikającym z typu uli sposobie gospodarowania i prowadzeniu rodzin ukierunkowanemu na wczesny lub późny pożytek, natychmiast uwidaczniają się różnice. Często nie zauważa się przy tym, że dane dotyczące miesięcy są nacechowane warunkami klimatycznymi panującymi w danej okolicy. I tak, w zależności od pory kwitnienia roślin rodziny pszczele na południu rozwijają się wcześniej niż na północy, a na terenach wyżej położonych później niż na niżej, co siłą rzeczy przesuwa również dane dotyczące miesięcy, w których prowadzi się prace pasieczne.

Kiedy przed kilkoma laty czasopismo „bienen&natur ’ zgłosiło potrzebę comiesięcznych obserwacji, szybko stało się jasne, że dojrzeliśmy do przedstawienia tego „nowego" punktu widzenia. Ówczesny redaktor naczelny dr Jurgen Schwenkel był gotów przystąpić do tego eksperymentu. Ogólnie pozytywny odzew ze strony czytelników zachęcił nas do poruszenia tego tematu również w książce, głównie dlatego, że w miesięczniku nie mogliśmy dostosować prac pasiecznych do warunków klimatycznych i pożytkowych w różnych regionach przyrodniczych. Pszczelarze z północy Niemiec, którzy dopiero zaczynali zaglądać do swoich uli, powinni byli znaleźć potrzebne informacje w tym samym miesięczniku co ci z południa, którzy myśleli już o poszerzaniu gniazd pszczelich w ulach. Trudno było pogodzić te sprzeczne interesy.

Książka ta, traktująca o pszczelarstwie w 10 porach roku kalendarza fenologicznego, jest pozbawiona tej presji. W pasiece znajdującej się na wybrzeżu po prostu rozdział „Przedwiośnie" będzie czytany później niż u nas na południowym zachodzie. W ten sposób można wyrównać nie tylko różnice geograficzne pomiędzy regionami przyrodniczymi, ale również różnice między poszczególnymi latami. Ciągle bowiem zdarzają się wyjątki.

Od pewnego czasu w pszczelarstwie dają się zauważyć także długofalowe zmiany, wywołane zmianami klimatycznymi. Wiele roślin kwitnie obecnie wcześniej, wskutek czego również rodziny pszczele rozwijają się szybciej, co wymaga stosowania wcześniej związanych z tym zabiegów.

Najpoważniejszy wpływ ma to na przebieg chorób, więc jeśli ktoś kieruje się głównie danymi miesięcznymi, nie może ani postawić optymalnej diagnozy, ani przeprowadzić zwalczania, nie mówiąc już o efektywnej profilaktyce. Z tego względu na końcu rozdziałów opisujących poszczególne pory roku przedstawiliśmy w punktach profilaktykę, rozpoznanie i zwalczanie chorób. Tam gdzie wydaje się to niezbędne, temat został dodatkowo pogłębiony, a jeśliby ktoś chciał dowiedzieć się więcej, może sięgnąć do literatury uzupełniającej. Dotyczy to w jeszcze większym stopniu wskazówek pszczelarskich.

Książka ta pomoże uporządkować wszystkie prace w pasiece w czasie, pomyśleć o ważnych krokach i uchronić się przed ewentualnymi niespodziankami. Tylko częściowo i ograniczając się jedynie do najważniejszych kwestii, omówiono różne sposoby prowadzenia pasieki. Książka ta daje tylko wytyczne, które zwłaszcza ambitniejsi początkujący pszczelarze muszą zgłębić w specjalistycznych książkach. Zaawansowani i profesjonaliści mogą natomiast wszystko wprowadzać bezpośrednio w życie.

Jesteśmy doświadczonymi pszczelarzami, którzy zawsze łączyli praktykę z nauką. Pracowaliśmy z pszczołami w wielu regionach świata, sięgając przy tym zawsze po tradycyjną wiedzę i krytycznie oceniając nowinki. Razem z naszym najstarszym synem Martinem próbujemy obecnie, w ramach naszego start-upu „Bees for the world" odwieść

mieszkańców wschodniej Afryki od europejskiej gospodarki pasiecznej i przekonać ich do ich własnych, znacznie skuteczniejszych metod gospodarowania.

Pszczelarstwa nauczyliśmy się, gospodarując w ulu szafkowym z dostępem od tyłu i w ulu nadstawkowym Zandera, u mistrzów pszczelarskich Waltera Gotza i Wernera Wiirknera. W naszej własnej pasiece w Szwarcwaldzie stosowaliśmy później przez 30 lat ramki Zan-dera i dopiero w ostatnich 10 latach przeszliśmy na ul nadstawkowy Dadanta.

Mamy nadzieję, że tą książką zainspirujemy czytelników do tego, by dostosować prace pasieczne do rytmu przyrody, przyczyniając się w ten sposób do dobrego samopoczucia pszczół miodnych. Sprzyja to ich sile samo- leczenia i służy zachowaniu tych ważnych zapylaczy.

Dużo radości podczas lektury i wcielania porad w życie życzą

Wolfgang Ritter i Ute Schneider-Ritter z Fryburga Bryzgowijskiego

Spis treści

Przedmowa

Kalendarz fenologiczny jako zegar biologiczny przyrody

Kalendarz fenologiczny a chów pszczół

Zmiany klimatyczne a pszczoły

PRZEDWIOŚNIE

Przedwiośnie: rośliny dostarczają dużo pyłku i nektaru

Rośliny miododajne

Procesy zachodzące w rodzinie pszczelej ....

To należy zrobić

Prace przy rodzinie pszczelej

Kontrola zdrowotna

Środki służące zachowaniu zdrowia pszczół

Prace w pasiece

Prace w pszczelim ogrodzie

Dla wszystkich początkujących

Akarioza

PIERWIOSNIE

Pierwiośnie: zaczyna się

Rośliny miododajne

Procesy zachodzące w rodzinie pszczelej

To należy zrobić

Prace przy rodzinie pszczelej

Kontrola zdrowotna

Środki służące zachowaniu zdrowia pszczół

Prace w pasiece

Prace w pszczelim ogrodzie

Pszczelarstwo w zgodzie z naturą

Nosemoza

WIOSNA

Wiosna: zapylanie drzew owocowych

Rośliny miododajne

Procesy zachodzące w rodzinie pszczelej

To należy zrobić

Prace przy rodzinie pszczelej

Kontrola zdrowotna

Środki służące zachowaniu zdrowia pszczół

Prace w pasiece

Prace w pszczelim ogrodzie

Rozmnażanie rodzin pszczelich

Zgnilec amerykański

WCZESNE LATO

Wczesne lato: miód z robinii akacjowej, kasztanowca i świerka

Rośliny miododajne

Procesy zachodzące w rodzinie pszczelej....

To należy zrobić

Prace przy rodzinie pszczelej

Kontrola zdrowotna

Środki służące zachowaniu zdrowia pszczół

Prace w pasiece

Prace w pszczelim ogrodzie

Selekcja i hodowla w pszczelarstwie

Zgnilec europejski

LATO

Lato: zmiany wraz z przesileniem letnim

Rośliny miododajne

Procesy zachodzące w rodzinie pszczelej

To należy zrobić

Prace przy rodzinie pszczelej

Kontrola zdrowotna

Środki służące zachowaniu zdrowia pszczół

Prace w pasiece

Prace w pszczelim ogrodzie

Wszystko o miodzie i innych produktach pszczelich

Warroza

PÓŹNE LATO

Późne lato: zbiór owoców i późne pożytki

Rośliny miododajne

Procesy zachodzące w rodzinie pszczelej

To należy zrobić

Prace przy rodzinie pszczelej

Kontrola zdrowotna

Środki służące zachowaniu zdrowia pszczół

Prace w pasiece

Prace w pszczelim ogrodzie

O pokarmie i dokarmianiu

Choroby wirusowe

WCZESNA JESIEŃ

Wczesna jesień: pyłek i nektar neofitów

Rośliny miododajne

Procesy zachodzące w rodzinie pszczelej

To należy zrobić

Prace przy rodzinie pszczelej

Kontrola zdrowotna

Środki służące zachowaniu zdrowia pszczół

Prace w pasiece

Prace w pszczelim ogrodzie

Etyka w pszczelarstwie

Choroby grzybicze

JESIEŃ

Jesień: może być jeszcze spadź

Rośliny miododajne

Procesy zachodzące w rodzinie pszczelej

To należy zrobić

Prace przy rodzinie pszczelej

Kontrola zdrowotna

Środki służące zachowaniu zdrowia pszczół

Prace w pasiece

Prace w pszczelim ogrodzie

Wosk - wartościowy produkt pszczeli

Zatrucia

PÓŹNA JESIEŃ

Późna jesień: zbliża się koniec wegetacji

Rośliny miododajne

Procesy zachodzące w rodzinie pszczelej

To należy zrobić

Prace przy rodzinie pszczelej

Kontrola zdrowotna

Środki służące zachowaniu zdrowia pszczół

Prace w pasiece

Prace w pszczelim ogrodzie

Typy uli

Inwazja małego chrząszcza ulowego

ZIMA

Zima: spokój w wegetacji i w pasiece

Rośliny miododajne

Procesy zachodzące w rodzinie pszczelej

To należy zrobić

Prace przy rodzinie pszczelej

Kontrola zdrowotna

Środki służące zachowaniu zdrowia pszczół

Prace w pasiece

Prace w pszczelim ogrodzie

Wybór i urządzenie odpowiedniego stanowiska

Inwazja roztoczy z rodzaju Tropilaelaps

Słowniczek pojęć używanych w pszczelarstwie

Skorowidz

O Autorach

Podziękowania

Chów pszczół - szybki dostęp

Kontrola zdrowotna

Obserwowanie oblotów oczyszczających

Kał u wylotu ula

Rozpoznanie warrozy

Tolerowanie lub zwalczanie szkodników

Kontrola rodzin pszczelich bez otwierania uli

Profilaktyka i leczenie warrozy

Rozpoznanie porażenia przez roztocze Varroa

Naturalny osyp roztoczy

Ramka pracy jako element mechanicznej walki z warrozą

Niszczenie czerwiu trutowego

Zabieranie całego czerwiu trutowego

Izolacja matki bez możliwości czerwienia

Farmakologiczne zwalczanie warrozy

Zabieg przeciw warrozie czy późny pożytek

Zabieg przeciw warrozie w zimie

Istotne tematy

Dla początkujących

Pszczelarstwo ekologiczne

Rozmnażanie rodzin pszczelich

Selekcja i hodowla

Miód i inne produkty pszczele

Pokarm i dokarmianie

Etyka a chów pszczół

Wosk pszczeli

Typy uli

Stanowisko

Choroby i inne zagrożenia zdrowotne

Akarioza

Nosemoza

Zgnilec amerykański

Zgnilec europejski

Warroza

Choroby wirusowe

Choroby grzybicze

Zatrucia

Mały chrząszcz ulowy

Roztocze Tropilaelaps

Pory roku i klimat

Kalendarz fenologiczny ogólnie

Kalendarz fenologiczny a chów pszczół

Zmiany klimatyczne a pszczoły

Pszczoły miodne ogólnie

Pszczoła miodna i rodzina pszczela 38 Pszczoła miodna i pszczelarstwo

Pszczoła miodna jako zwierzę użytkowe

Pszczoła miodna a przepisy

Rodzina pszczela i ul Wybór typu ula

Naturalna budowa plastrów

Jak węza ułatwia pszczołom budowę plastra?

Ul a siła rodziny

Ochrona rodziny pszczelej przed upałem

Zajmowanie się rodziną pszczelą Przegląd rodzin

Łączenie rodzin

Poszerzanie gniazda pszczelego

Kontrola liczebności rodziny

Ocena zapasów pokarmu

Zapobieganie rabunkowi

Nieumyślne zabicie pszczół

Uśmiercanie chorych i słabych rodzin

Wychów matki pszczelej

Wybór linii pszczół

Kupić lub samemu wychować matkę

Unasienianie naturalne lub sztuczne

Poddawanie matki pszczelej

Rójka i rozmnażanie

Zalety i wady rójki

Kontrolowanie nastroju rojowego

Chwytanie roju

Wabienie roju

Zapobieganie nastrojowi rojowemu

Tworzenie odkładów tymczasowych

Rozmnażanie poprzez odkłady

Pozyskiwanie i obróbka miodu

Nakładanie korpusu miodowego

Zdejmowanie korpusu miodowego

Miodobranie

Miód a higiena

Magazynowanie i obróbka miodu

„Miód cementowy”

Jakość miodu

Sprzedaż miodu

Przechowywanie odwirowanych z miodu plastrów

Pokarm i dokarmianie

Wybór pokarmu

Wybór pokarmu zimowego

Miód jako pokarm zimowy

Unikanie niedoboru pokarmu

Różne sposoby dokarmiania

Stanowisko i ustawienie uli

Wybór stanowiska

Liczba rodzin

Wzgląd na otoczenie

Umożliwianie pobierania wody

Ochrona rodziny pszczelej przed upałem

Zapobieganie rabunkom

Obrona przed osowatymi

Wędrówki z rodzinami pszczelimi

Czyszczenie uli i przechowywanie plastrów

Przechowywanie odwirowanych z miodu plastrów

Segregowanie i magazynowanie plastrów

Dezynfekcja uli i sprzętu

Przerób i obieg wosku

Zimowy spokój w pasiece

Zakładanie osłon przed myszami

Ochrona uli przed ptakami

Ochrona uli przed większymi zwierzętami

Zimowanie pszczół

Sprawdzanie drożności wylotów uli

Obserwacja pasieki w okresie zimy

Informacje o bezpieczeństwie produktu Informacje o producencie